Print
Zoom In
Zoom Out

دریایی از معرفت در دو واژه کوتاه

راه رهایی از جهالت و نادانی در گفتار امام حسن (علیه السلام )

شناسه مطلب: 12692
زمان انتشار: سه شنبه 23 شهریور 1400 ساعت 15:36

جهالت و نادانی، از بزرگترین مصایب و بلایای دنیاست. این بلا مقدمۀ ابتلائات بزرگ و کوچک دیگری است و در نهایت، صاحب خود را در کوتاه ترین زمان به زمین می زند و هلاک میکند.

مصیبت نادانی به اندازه ای بزرگ است که پیامبر صلی الله علیه وآله به امیرالمؤمنین علیه السلام میفرماید: ای علی هیچ فقری شدیدتر از نادانی نیست.(المحاسن: ص۱۷: یا علی إنه لا فقر أشد من الجهل)

تاریخ مملو از انسانهای نادانی است که با وجود قرار گرفتن درموقعیتهای بسیار استثنایی و برخوردار شدن از فرصتهای طلایی، تنها به سبب جهالت و نادانی، فرصت خود را بر باد دادند و درنتیجه چیزی جز خواری و نابودی و گاه پشیمانی نصیبشان نشده است.

 بی گمان، دردی بدتر از نادانی متصور نیست. با نادانی، کار خطا درست پنداشته میشود، تذکرها و نصیحتهای خیرخواهان و اندیشمندان و اهل تجربه شنیده نمیشود، رفتارها یا با افراط همراه است یا با تفریط، از دانایان دوری میشود، استبداد به رأی رخ مینماید، خواهشها و تمایلات سلطه مییابد و هر کوششی از سوی فرد نادان بر گمراهی و انحراف او میافزاید. انسان نادان، همچون فرد گرفتار در باتلاق، با هر حرکتی، بیشتر در نادانی فروخواهد رفت و در زمانی کوتاه، نابودی ارمغان آن است. بنابراین، تباهی هر امری و ریشۀ هر بدی ای در جهالت و نادانی است.

*دریایی از معرفت در دو واژه کوتاه

امام مجتبی علیه السلام راه رهایی از جهالت را در یک جمله خلاصه کرده است  وآن دوراندیشی است ؛ فلا یَمُدُّ یَدَهُ إِلَّا عَلَی ثِقَهٍ لِمَنْفَعَهٍ«به هیچ کاری اقدام نمی کرد، مگر آنکه به سودمندی آن اطمینان می یافت».در این جمله، مقصود امام را از دو واژه باید دریافت: نخست واژۀ «ثقه» و دیگر واژۀ «منفعه». در این سخن، امام حسن علیه السلام اطمینان به سودمندی کار را موجب رهایی از جهالت دانسته است. دراین باره، دو پرسش مطرح است:

نخست اینکه اطمینان چیست و چگونه به دست میآید؟ در پاسخ به این پرسش، باید گفت که مقصود از اطمینان، اطمینان عقلایی و منطقی است. برای دستیابی به این نوع اطمینان یا باید خودِ انسان صاحب نظر و صاحب فن باشد و در مقامِ کارشناس، از سودمندی رفتاری که قصد انجام آن را دارد اطمینان حاصل کند؛ یا از نظرهای مشورتی متخصصان و صاحبان تجربه بهره ببرد.

 بیگمان، به راههایی جز این دو، نمی توان اطمینان کرد و اعتماد به آن ها خردمندانه نیست و حجیت ندارد و هرگز به سودمندی رفتاری که به پشتوانه اطمینانِ غیرمعتبر انجام میشود، نمیتوان امیدوار بود. چه بسیارند کسانی که به سادگی به امری اطمینان می یابند یا حتی به یقین می رسند، بی آنکه اطمینان و یقینشان بر مبنای خردمندانهای استوار باشد و سپس پس از عمل به اطمینان بی اساس خود متحمل زیان و خسران میشوند، در حالی که جبران زیان و آسیب وارده ناممکن یا بسیار دشوار است.

اما پرسش دوم اینکه چرا آن حضرت به جای «اطمینان» از واژۀ «یقین» استفاده نکرد؟

پاسخ این است که دستیابی به یقین نسبت به نتایج کارها غالباً امکان پذیر نیست؛ زیرا انسان به امور غیبی آگاه نیست و از آینده خبر ندارد و هیچگاه نمیتواند به سرانجام کاری یقین قطعی و خدشه ناپذیر داشته باشد. ازاین رو برای انجام امور خود، اطمینان عرفی که به معنای گمان قوی نسبت به نتیجه کار است کافی است. البته به هر مقدار انجام آن کاراز اهمیت بیشتری برخوردار و در سرنوشت انسان اثرگذارتر باشد، به دقت نظر بیشتری نیاز دارد و به مشورت با اهل نظر نیازمندتر است. این به معنای یقین به فرجام کار نیست؛ چه، اگر در انجام هر کاری یقین به سودمندی آن شرط شده باشد، نتیجهای جز تعطیلی و صَرف نظر از انجام آن کار را در پی نخواهد داشت؛ زیرا همان گونه که اشاره شد، دستیابی به یقین در این امور در اغلب موارد امکان پذیر نیست. بنابراین، تنها پس از اطمینان عقلایی که از راه خبرویت خودِ فرد یا از طریق مشورت با کارشناسان متخصص حاصل میشود میتوان کار را انجام داد و در این صورت، حتی اگر انجام دادن آن کار نتیجۀ خوبی نداشته باشد، سرزنش عقلا را در پی نخواهد داشت و مایۀ تأسف فاعل آن نیز نخواهد شد.

اما واژه «منفعه» در کلام امام حسن علیه السلام نیز به معنای منفعت و سود مطلق نیست. سودمندی از دیدگاه امام علیه السلام درحقیقت سودمندی دنیوی و اخروی را دربر میگیرد. به عبارت روشن تر، برای اطمینان به سودمندی هر کاری باید منافع مادی و دنیوی آن، و نیز منافع معنوی و اخروی آن در نظر گرفته شود و پس از جمع بندی، سودمندی آن از جوانب گوناگون مورد تأیید قرار گیرد. ازاین رو، کاری که سودمندی اخروی نداشته و به زیان آخرت آدمی باشد، هرگز از منظر امام علیه السلام سودمند نیست، اگرچه از نظر دنیوی منافع بسیار داشته باشد. بنابراین، از نگاه مؤمنان، به هنگام تعارض سود دنیوی و اخروی، اولویت با امور اُخروی است؛ یعنی رفتاری که منفعت اُخروی دارد، اگرچه زیان دنیوی در پی داشته باشد انجام می شود و رفتاری که زیان اخروی دارد، اگرچه منفعت دنیوی داشته باشد، ترک خواهد شد.نتیجه آنکه مقصود از عبارت «فلا یَمُدُّ یَدَهُ إِلَّا عَلَی ثِقَهٍ لِمَنْفَعَهٍ» آن است که برادر امام علیه السلام با دوراندیشی، به اطمینان عقلایی و سودمندی حقیقی کارها میرسید. پس آنگاه که در سودمندی عملی تردید وجود داشت، از انجام آن چشم پوشی میکرد.

منبع ؛ کتاب اخلاق کریمانه در پرتو کلام امام حسن مجتبی (علیه السلام)

نماینده مقام معظم رهبری در اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانش‌آموزان

لغو اجرای «سند ۲۰۳۰ » هر چند با تأخیر، ولی ارزشمند است/ فعالیت های انجمن اسلامی زیر پرچم آرمان مهدوی (عج) است.

برگزاری دومین دوره تابستانه توانمندسازی مبلغین مدارس طرح امین اصفهان

دریایی از معرفت در دو واژه کوتاه

راه رهایی از جهالت و نادانی در گفتار امام حسن (علیه السلام )

ثمرات نهال نوپای طرح امین در مدارس

رایحه خوش تربیت دینی در مدرسه شهید آیت‌ الله مدنی همدان

گزیده آثار اولین جشنواره فرهنگی هنری «علمدار» منتشر شد

مدارسی از جنس انقلاب اسلامی

خیز مدارس صدرا برای تحقق عدالت آموزشی / تربیت و کادر سازی برای تحقق گام دوم انقلاب اسلامی

سخنران حرم مطهر حضرت معصومه(س)؛

چگونه فرزندان خود را تربیت دینی کنیم؟

به همت مرکز معلم مبلغ حوزه؛

ثبت نام دوره آمادگی آزمون استخدامی آموزش و پرورش

یک مدیر حوزوی:

لزوم هدایت دانش‌آموزان به سمت آینده روشن

مدیر حوزه علمیه استان فارس:

تعداد مدارس طرح اَمین استان فارس به ۱۵۰۰ مدرسه می رسد

عضو کمیته همکاریهای خوزستان خبرداد:

حضور یکهزار طلبه خوزستانی در طرح تربیتی مدارس امین

برگزاری پویش مجازی سرباز حسینم ویژه کودکان و نوجوانان تا ۱۵ سال

رئیس مرکز تربیت معلّم مبلّغ خبرداد:

مرکز تربیت معلّم مبلّغ به دانشکده ارتقا می یابد

نایب رئیس کمیته همکاریهای خراسان شمالی

آموزش و پرورش از فعالیت های مشترک تمام دستگاهای فرهنگی استقبال می کند

دیدار سرپرست وزارت آموزش و پرورش با نماینده ولی فقیه در استان گلستان